Σάββατο, 1 Φεβρουαρίου 2014

Το κάρο στο Στρυμονικό


 

μια ιστορία παράλληλη με αυτήν του ανθρώπου που ήρθε και κατοίκησε στους πρόποδες του Σιβρί και της Μαγκίλας. Είναι σχεδόν σίγουρο ότι τα Κάρα στο Στρυμονικό ήρθαν με την ίδρυσή του από τους κατοίκους της περιοχής του Όρλιακα Γρεβενών και της Καρατζόβας Αριδαίας. Πριν από 1000- 1100 χρόνια, δεν υπήρχε άλλο μέσο μεταφοράς και μετακίνησης, ώστε οι πρώτες οικογένειες να έχουν την δυνατότητα να μεταφερθούν σε τόσο μεγάλες αποστάσεις από δύσβατους δρόμους με τα υπάρχοντά τους. Αν δεχτούμε την άποψη του Ιστορικού που μιλά και αναφέρεται σε είκοσι οικογένειες, τότε θα πρέπει να υπολογίσουμε ότι πάνω από 100 άτομα, μετακινούνταν έχοντας, ρουχισμό, είδη οικιακής χρήσης, τροφές και ζώα. Άρα η ύπραρξη κατά την μετακίνηση αυτή, αμαξών και κάρων είναι επιβεβλημένη. Γυναίκες, ηλικιωμένοι και παιδιά επί των τροχήλατων κάρων ( για ευνόητους λόγους) και οι άνδρες και οι έφηβοι επί αλόγων και όνων για τον έλεγχο της πομπής και των κοπαδιών (όσα και αν ήταν )
Το κάρο για τους κατοίκους του Στρυμονικού ήταν το απαραίτητο όχι μόνο ως μέσο μετακίνησης αλλά και εργασίας. Στα χωράφια, στο κόψιμο των ξύλων και στην μεταφορά τους από το Σιβρί, στην μεταφορά του καπνού, των άχυρων, στην συμμετοχή τους στις διάφορες κοινωνικές και οικογενειακές υποχρεώσεις.
Τεχνίτες που κατασκεύαζαν κάρα υπήρχαν στο Στρυμονικό, αν και για τις μικρο επιδιορθώσεις επιστρατεύοναν η φαντασία του κάθε νοικοκύρη και η προσωπική εργασία και τεχνική. Εκδεικτικά αναφέρουμε τον κυριο Μετεμτζη Χαραλαμπο που οι παλαιότεροι στο Στρυμονικό θα πρέπει να τον θυμούνται για τις ικανότητές του, πάνω στην επισκυή των κάρων. Ανταλλακτικά υπήρχαν στην Σερραική αγορά, της Νιγρίτας και της Ηράκλειας. 

Γενικά : Φυσικά για να καταγράψουμε την ιστορία του Κάρο, ανατρέξαμε σε πηγές, όπως ετυμολογικά λεξικά, εγκυκλοπαίδειες όπως αυτή του Χάρη Πάτση και της Πάπυρους Λαρούς Μπριτάνικα, σε ιστοσελίδες λαογραφικών μουσείων και σε μαρτυρίες συγχωριανών αλλά και απλές φωτογραφίες που μας στείλανε συνδημότες ή βρήκαμε στον αχανή διαδικτυακό χώρο. Πιστεύουμε, πάντως ότι η μικρή αυτή εργασία θα ικανοποιήσει και τον πλέον δύσκολο αναγκώστη.
Ετυμολογία:
κάρο: εκ του αίρω= σηκώνω,αχραιοελ "άμαξα ή "αρμα"(πολεμική ορολογία), ενώ σύμφωνα με το λεξικό του κυρίου Μπαμπινιώτη : κάρρο: από το λατινικό carrus= άμαξα.,Ιταλ. carro,(=κάρρο) Αγγλ.Cart=(κάρτ)=κάρο,χειράμαξα,μεταφέρω με κάρο,καροτσάκι-
στην αγγλική γλώσσα: car¨=(κάρ)σήμερα το αμάξι,αυτοκίνητο,carry=μεταφέρω,΄βαστάζω
Περιγραφή: Το κάρο είναι μια ξύλινη κατασκευή, με τροχούς , δύο ή τεσσερις, με προσθήκη μεταλλικών συνδέσμων και εξαρτημάτων, που σέρνονταν από ζώα,(άλογα, γαιδούρια, ζευγάρι βοδιών ή αγελάδων, είτε συστοιχία-ομάδα αλόγων σε πολύ ειδικές περιπτώσεις.)
Το Κάρο σε πολλές περιπτώσεις και σε εκλεπτυσμένη κατασκευή ονομάζεται και άμαξα,βοϊδάμαξα(όταν την τραβούν βόδια),αραμπάς(Τούρκικη λέξη-αραμπατζής=αμαξάς,αμαξηλάτης,καραγωγεύς-κάνει αγώγι με κάρο).Συνήθως είχε 2 άξονες με 2 ζεύγη τροχών(4τροχο), είτε ένα άξονα με 2 τροχούς(Σούστα).
Ιστορία

Σουμεριανή απεικόνιση πολεμικών αρμάτων, γύρω στο 3200 π.Χ..

Η ιστορία μας διδάσκει ότι ο τροχός ανακαλύφθηκε από τον άνθρωπο στην Αρχαία Μεσοποταμία, μια περιοχή ανάμεσα στους ποταμούς Τίγρη και Ευφράτη, εκεί όπου σήμερα έχουν τα σύνορά τους η Συρία και το Ιράκ περί τα 5.000 χρόνια Π.Χ. Μαζί με την φωτιά αποτελούν τις ουσιαστικότερες ανακαλύψεις της ανθρωπότητας γιατί έδωσε τεράστια ώθηση στις μετακινήσεις και γενικότερα στην ανάπτυξη του εμπορίου.
Αρχικά οι τροχοί κατασκευάζονταν από συμπαγές ξύλο και είχαν την μορφή ενός κυκλικού δίσκου. Πολύ αργότερα δημιουργήθηκαν οι ακτινωτοί τροχοί και προστέθηκαν μεταλλικά στεφάνια και λοιποί ενισχυτικοί σύνδεσμοι.
Η χρησιμότητά τους ήταν πολλαπλή και πέρα από τις μεταφορές χρησιμοποιήθηκαν και στους πολέμους με ειδική μορφή "άρματος" ή ακόμα και σε αγώνες (αρματοδρομίες)
Είναι γνωστά τα ειδικά "δρεπανοφόρα" άρματα του Δαρείου,βασιλιά των Περσών που αντιμετώπισε ο Μ.Αλέξανδρος.
Αλλοι τύποι κάρων,αμαξιών ανάλογα με τη χρήση έχουν αναπτυχθεί στην πάροδο των ετών σε διάφορες περιοχές.,μεστέγαστρα ή κλειστές άμαξες,με τζάμια κ πόρτες ή με πολυτελή κατασκευή και αμαξάδες επαγγελματίες(ταχυδρομικές άμαξες,επιβατικές κλπ) με πολλα ζεύγη αλόγων.
Ο οδηγός του κάρου ονομαζότανε αμαξάς και αμαξηλάτης και κρατούσε τα χαλινά στα άλογα και τα "κουμάνταρε" για να πάνε πιό γρήγορα με το "καμτσίκι"(μαστίγιο) ενώ στα βόδια είχε την"Αξάλη"(βουκέντρα)-μακριά βέργα με καρφί στην άκρη- που κάπου -κάπου τα τρυπούσε, για να προσωρήσουν πιό γρήγορα.
Τα τελευταία χρόνια και κυρίους για τουριστικούς σκοπούς, έχουν αναπαλαιωθεί μικρές άμαξες (παιτόνια) τόσο στην θεσσαλονίκη όσο και στην Κέρκυρα. Τέτοιες άμαξες, δίτροχες με ένα άλογο συνατώνται και στο Ναύπλιο και στην Πάτρα. Στην περιοχή των Σερρών δεν παρατηρείται κάτι ανάλογο.

το κάρο έγινε για τον αγρότη


Στον αγροτικό τομέα η χρησιμότητα του Κάρου είναι μεγάλη. Οι μεταφορές όλων των αγροτικών προιόντων από το χωράφι, στην αποθήκη, στο αλώνι, στην αγορά πραγματοποιούνταν με το κάρο. Πολλές φορές η χωρητικότητα ενός κάρου μεγάλωνε χάρη στα διπλανά προεκτήματα, τα λεγόμενα παραπέτια.

Έτσι διευκόλυνε τον αγρότη στην μεταφορά και του σιταριού, κριθαριού, άχυρου, ξυλείας, γιοντζέ (τριφυλιού) από το χωράφι ή το δάσος στην αποθήκη ή την αυλή του. Το κάρο επίσης ήταν ένα μέσο μετακίνησης της αγροτικής οικογένειας και ήταν προνομιούχος αρχικά όποιος το είχε αν και ήταν πολύ εύκολο να αποκτηθει από τον καθένα. Χρησιμοποιούνταν για την μεταφορά οικοσκευής, προίκας σε γάμους, για την μεταφορά οικογένειας σε κοινωνικές συναθροίσεις και εκδηλώσεις κατάλληλα στολισμένα (γάμους, βαφτίσια, κτλ )
χαρακτηριστικές εικόνες ήταν το ζέψιμο των ζώων στον ζυγό του κάρου, το σέλωμα του αλόγου, το σαμάρωμα του γαιδάρου, το τέριασμα του ζυγού με το ζύγι, η τοποθέτηση πλησίον του αμαξηλάτη της βουκέντρας, ο έλεγχος της κάθε ρόδας ξεχωριστά.
η κατασκευή του Κάρου.

Τα κάρα φτιάχνονταν από τους "καροποιούς",εμπειροτέχνες τεχνίτες ξυλουργούς με ειδικές γνώσεις και σιδηρουργικών εργασιών. Δεν υπάρχουν πληροφορίες για την ύπαρξη τέτοιων τεχνιτών στο χωριό. Θυμάμαι τον πατέρα μου, όταν χαλούσε κάποιο εξάρτημα του κάρου, να πηγαίνει είτα στον Λαυκώνα, Σέρρες ή στην Τζουμαγιά (Ηράκλεια )για να το επιδιορθώσει. Στο σπίτι πάντα υπήρχε η μαύρη πάστα- αλοιφή το "κατράμι " κάτι σαν σημερινό γράσσο που το τοποθετούσαμε στα τριβόμενα μεταλλικά μέρη αλλά και στα ξύλινα για συντήρηση.


η πιο γνωστή φράση σχετικά με το κάρο (άμαξα) είναι τα : Τα εξ αμάξης...
('Ακουσα / Του-Της είπα / Έσυρα...) τα εξ αμάξης
Τα εξ αμάξης (υβριστικά λόγια) είναι λόγια τα οποία απευθύνονται με έντονο επιτιμητικό τρόπο προς κάποιον. Του έψαλε (του έσυρε) τα εξ αμάξης: "τον περιέλουσε με βρισιές και αισχρολογίες".
Η φράση προήλθε από τα πειράγματα και τα ιλαρο-λογήμτα (φαιδρές έννοιες- κουβέντες), τα οποία ξεστόμιζαν οι Αθηναίοι και οι Αθηναίες από τις άμαξες που τις έφερναν από την Ελευσίνα στην Αθήνα, όταν τελείωναν τα Ελευσίνια Μυστήρια

Πηγές:
Ετυμολογικό Λεξικό Μπαμπινιώτη
Εγκυκλοπαίδεια: Χάρη Πάτση
Εγκυκλοπαίδεια: Πάπυρους Λαρούς Μπριτάνικα
Ιστοσελίδες:ampelokipi-kastoria.blogspot.com και www.anagnostis.info/kolokotronisathanasios.htm


Τα κάρα που συναντήσαμε στο Στρυμονικό ήταν διαφόρων μεγεθών και για όλα τα υποζύγια. Κάρο που μπορούσε να ζευτεί ένα ζώο ( κυρίως άλογο ή γαιδούρι) κάρο για δύο αγελάδες ή δύο άλογα και μουλάρια. Κάρα του ενός μέτρου μέχρι και πλέον των τριών, ανάλογα με την χρησιμότητά τους και την οικονομική δυνατότητα του νοικοκύρη.


2 σχόλια:

Ανώνυμος είπε...

Αγαπητε Κυριε Γκογκα
Χρονια Πολλα και χαρουμενα χριστουγεννα.
Θα ηθελα να επισημανω στν αναφορα σας οτι ΔΕΝ υπηρχαν τεχνιτες στο στρυμονικο, οτι ο κυριος Μετεμτζης Χαραλαμπος, υπηρξε για πολλα χρονια καροποιος στο χωριο.
Ισως θα επρεπε να ρωτησετε και ορισμενους τοπικους.
Καλες γιορτες

ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΓΚΟΓΚΑΣ είπε...

Ποτέ δεν μπόρεσα να καταλάβω γιατί αυτή η ανωνυμία στους σχολιασμούς. Τέλος Πάντων ....για να γράψω ότι δεν υπήρχαν τεχνίτες σημαίνει ότι ρώτησα ορισμένους τοπικούς αλλά επειδή ζω στο εξωτερικό πιθανόν να μην ρώτησα αυτούς που θα ..γνώριζαν. Η παρατήρηση και το σχόλιό σας δεκτό και θα εμπλουτίσει την ανάρτηση. Να είστε και εσείς καλά και καλή χρονιά.

LinkWithin

Related Posts with Thumbnails